KOŁO NAUKOWE STUDENTÓW GEOGRAFII UKW - TEKSTY - WIELKIE KAMIENIE NA MADAGASKARZE

 

 

"Wielkie kamienie" na Madagaskarze

Wyspa Madagaskar jest częścią Gondwany, od której oddzieliła się w erze mezozoicznej. Budową geologiczną zbliżona jest do Afryki Wschodniej. Cokół krystaliczny wyspy ograniczają uskoki a centrum zajmuje rów tektoniczny. Zwłaszcza od zachodu i północy otoczona jest rafami koralowymi. Prawie 75% terytorium wyspy zajmuje centralna wyżyna z górami wyspowymi i masywami wulkanicznymi. Wybrzeże wschodnie ma charakter lagunowy, a południe i północny-zachód – klifowy. Klimat Madagaskaru jest zróżnicowany, od równikowego na północy do zwrotnikowego na południu. Ilość opadów maleje w kierunku zachodnim. Naturalną florę stanowią lasy równikowe z cennymi gatunkami drzew przechodzące na wschodzie w sawanny, a na zachodzie w lasy podzwrotnikowe i krzaczaste zarośla. Świat zwierzęcy odznacza się wieloma gatunkami endemicznymi – lemury, kameleony, a w wodach przybrzeżnych latimerie nazywane „żywymi skamieniałościami”.

„Wielkie kamienie” – megality, jest to międzyplemienny i między kulturowy styl architektoniczny, będący wyrazem religii kultu przodków. Przejawiał się w określonych monumentalnych, prostych surowych budowlach, głównie grobowych, ale także świątynnych ceremonialnych, na które składają się struktury kamienne i kamienno-ziemne. Główne formy to grobowce korytarzowe i tolosy, grobowce galeriowe, dolmeny i formy doń zbliżone. Ponadto charakterystyczne surowe słupy- menhiry i kręgi – kromlechy.

Te główne formy stanowią rdzeń jednolity na całym świecie – na wszystkich kontynentach i wyspach. Jest on jednak wzbogacony przez inne lokalne struktury, przy czym zawsze lub prawie zawsze chodzi o struktury kultowe, wśród których można wymienić świątynie, okręgi grobowe, trasy ceremonialne, kaplice, posągi. Kamienny styl dotyczy również budownictwa mieszkaniowego świeckiego.

W Europie są one najstarsze – ich ramy chronologiczne zamykają się w latach około 5000 – 2000 p.n.e. Na kontynencie afrykańskim mamy ich najstarsze centrum przypadające na VI tysiąclecie p.n.e. W Azji – I wiek p.n.e., w Ameryce wystąpiły wyspowo w kilku regionach – na Labradorze sięgają VI tysiąclecia p.n.e., w Ameryce Środkowej I tysiąclecia p.n.e., w Południowej datuje się je na przełom er.

Megality występują na całym obszarze Madagaskaru. Tutejsza kultura jest pochodzenia zewnętrznego. Zaludnienie wyspy było wynikiem kilku migracji. Wcześniejsza fala dotarła z Indonezji – koniec I tysiąclecia n.e. Mniej więcej tym samym czasie nastąpiła fala migracyjna z kontynentu afrykańskiego. Obie populacje weszły ze sobą w kontakt. W XVI wieku dokonała się następna kolonizacja z Indonezji.

Wiele tutejszych megalitów to kurhany. Charakterystyczna jest dla nich konstrukcja kopułowa, kopuła jest wykonana z dużych płyt kamiennych o wysokości 2 metrów. Kopuła taka to podziemne pomieszczenie nakryte kopcem z ziemi. Kopiec jest otoczony krawężnikami z kamieni. Kurhan ma kształt piramidy i składa się z kilku schodkowatych tarasów oblicowanych kamieniami. Na szczycie kopca znajdują się ułamki różowego lub białego kwarcu. Niektóre z tych struktur mogą mieć 6 metrów szerokości i 4,5 metra długości. Płyty tworzące grobowiec to zazwyczaj granit lub sjenit. Tubylcy wydobywali je w górach, używając ognia i wody, następnie je transportowali. Transportu dokonywano na płozach.

Grobowce odgrywały pewną rolę w życiu codziennym tubylców. Na przykład trzymano w nich pieniądze i rodzinne kosztowności. Istniał też kult przodków. Gdy przychodziły ciężkie czasy, zjednywano ich sobie prośbami. Pieniądze były wyjmowane z grobowców przy łączeniu się rodzin lub, gdy otwierano grób dla pochowania nowego nieboszczyka. Zdarzały się przypadki rabowania grobowców, co prowadziło nieraz do zaniechania przechowywania w nich kosztowności. Nie wszyscy plemieńcy mieli zapewniony spoczynek w grobowcu przodków, np. czarownicy byli grzebani w jamach głową ku południowi, ze względu na ich złe czary.

Czasami ciało nie mogło być umieszczone w takim grobowcu, tworzono wtedy kenotaf – bezpośrednio przy ciele stawiano kamień będący znakiem upamiętniającym zmarła osobę.

Na Madagaskarze istniał także zwyczaj stawiania kamieni. Widoczne jest to na całej wyspie na przykład stel. Stojące kamienie mają wiele znaczeń. Można je podzielić na dwie grupy: jedne były związane ze zmarłymi, a inne służyły do upamiętnienia wydarzeń.

Znaczenie monolitów mogło być ograniczone do rodziny czy klanu, ale mogło także dotyczyć całej populacji.

Rozmiary kamieni zależały od bogactwa człowieka, który organizował daną ceremonię. Największy znany monolit ma 8 metrów wysokości i 1 metr szerokości. Po jego wydobyciu przez kamieniarzy był on transportowany na saniach z kloców. Przy transportowaniu takich megalitów brało udział do 300 ludzi, a transport mógł trwać kilka dni. Przytransportowany menhir umieszczano w wykopanej jamie i ustawiano za pomocą dźwigni, belek i lin, a następnie wzmacniano u podstawy kamieniami i ziemią. Wszystkim takim czynnościom technicznym towarzyszyły ceremonie połączone ze spożywaniem i składaniem w ofierze bydła i spryskiwania kamienia tłuszczem.

Monolity upamiętniające zbiorowe wydarzenia uchodziły za nietykalne i nienaruszalne. Przez kontrast, w przypadku megalitu upamiętniającego śmierć, stawał się on szybko miejscem przebywania duchów zmarłych osób. Podczas gdy grobowce przodków służyły do przechowywania ciał i świadczyły o jedności grupy, stojące kamienie uchodziły za siedziby duchów zmarłych. Żyjący mogli mieć dostęp do takiego ducha przez czynność mówienia i zwracania się do kamienia. Czasami menhirom nie przypisywano specjalnej właściwości; stawały się one obiektem kultu fallicznego, szczególnie u kobiet, które życzyły sobie poczęcia dziecka. Kobieta życząca sobie dziecka ocierała się o megalit. Na Madagaskarze występowały kamienie noszące aspekty męskie i żeńskie, przy czym kamieniom męskim przypisywano falliczną moc zapładniania. Kamienie takie uchodziły również za przynoszące szczęście i pomyślność. Kobiety szukały otoczaków i rzucały je na szczyt menhiru – za dobrą wróżbę uchodziło, gdy kamyk zatrzymał się na szczycie (próby można było powtarzać od 2 do 7 razy).

Megality Madagaskaru były ściśle związane z kultem przodków. Kult ten wyrażał się w rozmowach z przodkami, wierzeniu w możliwość przywołania zmarłych, występowały znamiona miłości i oddania przodkom, których przychylność starano się zjednać dla pożytku żyjących. Przez takie ceremonie grupa umacniała swą jedność. W kulcie tym grupa potwierdzała też za pośrednictwem zmarłych swą tożsamość i trwałość.

Autor : Agnieszka Szymczewska